Wat zijn afweermechanismen?
Afweermechanismen zijn slimme trucjes van je brein. Zeg je ja terwijl je nee voelt? Trek je je terug terwijl je eigenlijk contact wilt? Verhef je je stem om invloed te houden? Of doe je alsof er niets aan de hand is, terwijl je vanbinnen kookt? Dan is de kans groot dat je afweer aan het werk is.
Die reacties lijken misschien overdreven, raar of onhandig, maar dat zijn ze niet. Ooit hebben ze je geholpen. Ze zijn ontstaan in je jeugd, toen je brein manieren zocht om met pijn, spanning, afwijzing of verdriet om te gaan. Alleen is er één probleem: een afweermechanisme is een oude reactie op een nieuwe situatie. Afweermechanismen willen je beschermen. En vroeger hielpen ze je ook. Maar nu zitten ze je vaak juist in de weg.
Ooit levensreddend, nu levensbedreigend
Als kind had je anderen nodig. Je was afhankelijk van de relatie met een belangrijk persoon. Dus je brein deed er alles aan om die band te behouden, ook als dat betekende dat jij jezelf moest aanpassen, inslikken of afsluiten.
Dat was toen slim.
Maar nu ben je geen kind meer. En toch reageren die oude afweermechanismen vaak nog steeds alsof er gevaar dreigt. Alleen redden ze je relaties nu niet meer — ze zetten ze juist onder druk.
De prijs daarvan is hoog: afstand, misverstanden, frustratie en steeds opnieuw vastlopen in contact met anderen.
Word stress de baas en krijg grip op je leven!
Afweermechanismen zijn automatische programma’s
Voor je het weet, reageer je weer zoals je altijd reageert. Je trekt je terug. Je schiet in de aanval. Je past je aan. Zonder dat je het in de gaten hebt, wordt jouw afweermechanisme onbewust geactiveerd. Alsof iemand op een knop drukt.
Dat gebeurt wanneer iets in het hier en nu jou onbewust aan vroeger herinnert. Je brein denkt: oppassen, en zet automatisch een oud beschermingsprogramma aan. Daardoor reageer je niet alleen op wat er nu gebeurt, maar vooral op iets uit het verleden.
En precies daarom is een afweermechanisme zo verraderlijk:
het is een oude reactie op een nieuwe situatie.
Hoe merk je dat een afweermechanisme actief is?
Afweermechanismen zijn lastig bij jezelf te herkennen. Dat is ook niet zo vreemd. Ze zijn er juist om je te beschermen, niet om zich netjes aan te kondigen.
Bij andere mensen zie je ze vaak sneller. Iemand reageert opeens veel heftiger dan de situatie vraagt. Of juist helemaal niet. En dan denk je: waar gaat dit over?
Dat is vaak een belangrijk signaal:
de reactie past niet meer bij wat er nu gebeurt.
Voorbeeld:
Iemand kan zijn sleutels niet vinden en wordt daar razend van. Hij vloekt, schopt tegen de deur en reageert alsof er iets veel groters aan de hand is.
Dan gaat het meestal niet alleen over die sleutels.
De situatie in het hier en nu is klein, maar de reactie is groot. En precies daar kun je een afweermechanisme aan herkennen:
wanneer de reactie niet in verhouding is tot de situatie.
5 afweermechanismen
Volgens het PRI-model (Past Reality Integration) zijn er 5 afweermechanismen:
- Valse Hoop
- Valse Macht
- Ontkenning van Behoeften
- Primaire Afweer
- Angst
Valse Hoop
Valse Hoop geeft je het gevoel dat alles nú moet.
Er is druk. Vaart. Onrust. Alsof je achter iets aan moet rennen, terwijl er eigenlijk helemaal geen echte noodsituatie is.
Dit afweermechanisme herken je vaak aan gedachten die beginnen met:
“Ik moet …”
- Ik moet deze e-mail meteen beantwoorden.
- Ik moet hem meteen terugbellen.
- Ik moet de bank stofzuigen.
- Ik moet dit afkrijgen.
Het klinkt alsof je daadkrachtig bent.
Maar vaak is er iets anders aan de hand: je brein maakt haast, terwijl de situatie daar helemaal niet om vraagt.
En dat is precies wat Valse Hoop doet:
het roept urgentie op waar geen urgentie is.
Valse Hoop roept urgentie op waar geen urgentie is.
Valse Hoop = perfectionisme en burn-out
Valse Hoop jaagt je op. Als Valse Hoop actief is, kom je moeilijk tot rust. Je hoofd blijft malen. Je lijf blijft aanstaan. Ontspannen lukt nauwelijks. En voor je het weet, schiet je door in perfectionisme, stress, slecht slapen of uitputting.
Sommige mensen proberen die onrust te dempen met iets van buitenaf: eten, drank, verdoving, afleiding. Alles om maar eindelijk tot rust te komen.
Onder Valse Hoop ben je ook sterk gericht op erkenning. Je doet je best. Je past je aan. Je wilt het goed doen. En diep vanbinnen hoop je dat je via ‘goed’ gedrag krijgt waar je zo naar verlangt: waardering, bevestiging, gezien worden.
Daarom leef je met Valse Hoop vaak op voorwaarden:
als ik dit doe, dan komt het goed.
Als ik mijn best doe, dan krijg ik wat ik nodig heb.
Alleen werkt het meestal niet zo. En precies dat maakt dit patroon zo slopend.
Stress en teleurstelling
Valse Hoop levert vooral veel stress op. Dat komt omdat je aandacht steeds naar buiten gaat. Je bent bezig met wat anderen nodig hebben, wat er van je verwacht wordt en hoe je het goed kunt doen voor iedereen om je heen.
Ondertussen raak je steeds verder weg van jezelf.
Je hoopt via dit patroon iets te krijgen waar je diep vanbinnen behoefte aan hebt: waardering, liefde, erkenning, acceptatie. Alleen werkt het meestal andersom. Hoe harder je je best doet om dat te verdienen, hoe groter de kans op teleurstelling, afwijzing en eenzaamheid.
En dat maakt Valse Hoop zo pijnlijk:
je zoekt erkenning, maar krijgt vaak juist het gevoel dat je tekortschiet.
Onbevredigd gevoel
Valse Hoop ontstaat vaak wanneer je als kind iets belangrijks hebt gemist. Liefde, aandacht, erkenning, veiligheid. Als volwassene probeer je dat gemis alsnog in te halen. Door je best te doen. Door lief te zijn. Door te presteren. Door te hopen dat je eindelijk krijgt wat je nodig hebt.
Alleen zit daar precies de pijn:
wat je vroeger hebt gemist, kun je nu niet meer alsnog verdienen. Want het is alsof je de dorst van vroeger met water van nu probeert te lessen.
En daardoor laat Valse Hoop je steeds met hetzelfde gevoel achter: het is niet genoeg. Niet genoeg liefde. Niet genoeg erkenning. Niet genoeg bevestiging.
Hoe vaak je partner ook zegt dat hij van je houdt, hoe hard je ook werkt of hoe goed je ook je best doet — vanbinnen blijft het knagen. Alsof er een gat zit dat maar niet gevuld raakt.
Valse macht
Wanneer dit afweermechanisme actief is, wil je met alles wat je denkt, voelt en doet, maar één boodschap verkondigen:
Er is niets mis met mij.
Er is iets mis met de rest van de wereld.
Elke negatieve gedachte die een veroordeling van een ander bevat, is een vorm van Valse Macht.
Wanneer Valse Macht actief is, reageer je boos, geïrriteerd, jaloers, oordelend en kritisch. Met dit gedrag intimideer je anderen. Daardoor kun je autoritair, rigide en veeleisend overkomen. Je hebt ook neiging om te straffen.
Ik heb altijd gelijk
Je denkt dat je altijd gelijk hebt. Je wordt snel boos wanneer iemand niet doet wat je wilt, niet snel genoeg is of een andere mening heeft. Je wilt hem of haar niet eens begrijpen. Wanneer Valse Macht actief is, luister je niet. Het liefst wil je mensen veranderen, zodat ze worden zoals jij bent.
Valse Macht zorgt voor conflicten met andere mensen. Je kunt er ook lichamelijke klachten door ontwikkelen, zoals migraine, hoofdpijn of hoge bloeddruk.
Wanneer Valse Macht bij je actief is, merk je nogal dat er iets mis is maar je zoekt het niet bij jezelf. Je beschuldigt anderen dat ze dom, onzorgvuldig, immoreel, lui en gemeen zijn.
Word stress de baas en krijg grip op je leven!
Primaire Afweer
Wanneer Primaire Afweer actief is, denk je dat je niet deugt, dat je slecht bent, dat het jouw schuld is wanneer iets niet goed gaat en het wordt je allemaal te veel.
Gedachten die door jouw hoofd schieten zijn:
“Ik ben nergens goed voor.”
“Ik verpest altijd alles.”
“Ik kan het niet aan. Het is me allemaal te veel.”
“Niemand vindt me aardig. Ik ben saai.”
“Ik ben onbelangrijk.”
Gebrek aan zelfvertrouwen
Alle gedachten en gevoelens bij de Primaire Afweer komen erop neer dat er iets mis is met jou. Daarom is het gevolg van de Primaire Afweer weinig energie, gebrek aan zelfvertrouwen, onzekerheid, schuld en schaamte. Wanneer dit afweermechanisme veel bij jou actief is, kun je depressief worden.
Wanneer je lange tijd last hebt van dit afweermechanisme, ga dan naar het moment wanneer je je nog goed voelde. Misschien was dat jaren geleden. Welke gebeurtenis heeft de Primaire Afweer geactiveerd?
Ontkenning van Behoeften
Wanneer Ontkenning van Behoeften actief is, denk je eigenlijk:
“Ik heb geen probleem.”
Alles lijkt oké. Mensen bij wie dit afweermechanisme actief is, zijn aardig, meegaand, ontspannen, zorgeloos en lijken nauwelijks problemen te hebben.
Ontbreken van emoties
Het probleem van het afweermechanisme Ontkenning van Behoeften is het ontbreken van emoties of behoeften.
Het lijkt alsof het hoofd en het lichaam niet goed met elkaar communiceren.
Het hoofd weet niet wat er aan de hand is
met het lichaam.
Daarom voel je fysiek letterlijk minder. Verschijnselen zoals een lichte koorts, kou, warmte en zelfs pijn merk je niet op. Ontkenning van Behoeften kan daarom zelfs levensbedreigend zijn.
Gebrek aan intimiteit
Ontkenning van Behoeften herken je verder aan gebrek aan intimiteit. Mensen bij wie dit afweermechanisme actief is, hebben nauwelijks goede vrienden.
Verder vinden ze het moeilijk om emotionele intimiteit aan te gaan, zelfs met hun partner en kinderen.
Ze tonen geen gevoelens. Daarom kunnen ze zich eenzaam voelen. Ontkenning van Behoeften behoedt je voor kwetsbaarheid.
Er is niets mis met mij
Ontkenning van Behoeften kenmerkt zich ook door uitstelgedrag, vergeetachtigheid, geen verantwoordelijkheid nemen en een gevoel van mentaal, emotioneel en fysiek verdoofd zijn.
Niets lijkt echt belangrijk. Met dit afweermechanisme ontken je niet alleen je eigen behoeften, maar je negeert ook de behoeften van een ander:
“Hij zal het vast niet erg vinden als …”
Iemand bij wie Ontkenning van Behoeften actief is denkt dat er niets mis is met hem of haar.
Dat zijn anderen die problemen hebben met zijn of haar gedrag.
Angst
Wanneer het afweermechanisme Angst actief is, ben je bang, nerveus en gespannen in situaties die niet gevaarlijk zijn, zoals de deur uit gaan. Om deze angst niet te voelen, vermijd je plekken, situaties en mensen die dit afweermechanisme activeren. Daardoor wordt jouw leven voorspelbaar, risicoloos en benauwd. Het gevolg daarvan zijn fobieën, paniekaanvallen en slapeloosheid.
Ontkenning van de realiteit
Alle afweermechanismen betekenen ontkenning van de realiteit zoals die was in het verleden. Dit zijn programma’s die ons beschermen tegen gevoelens die wij niet willen voelen.
Wanneer je getriggerd wordt en jouw programma wordt geactiveerd, beschermt dit programma jouw tegen pijn die je niet wilt voelen. Je wordt bijv. boos om geen verdriet te voelen omdat het pijnlijker zou zijn dan boosheid.
Zolang je je laat leiden door je automatische programma, blijf je in het verleden leven in plaats van in het heden.
Hoe ga je om met afweermechanismen?
De eerste stap om je afweermechanisme te verslaan, is het te herkennen. Je merkt dat je automatische programma wordt geactiveerd wanneer je last krijgt van heftige emoties die niet proportioneel zijn tot de situatie. Of wanneer je helemaal niets voelt, terwijl dat wel op zijn plaats is.
3 vragen om je afweermechanisme te verslaan:
Wanneer je herkent dat je automatische programma actief is, neem even pauze. Sta even stil bij wat er gebeurt en stel jezelf deze vragen.
- Wat betekent deze gebeurtenis voor me?
- Waar doet die me aan denken?
- Wat zijn de feiten?
Omkering
Door je bewust te worden van je automatische programma, kun je je gedachte, je gevoel en je gedrag omkeren. Wanneer je naar de feiten kijkt en je niet laat leiden door je automatische gedachten en gevoelens zul je veel adequater reageren op de situatie.
Word stress de baas en krijg grip op je leven!
Wat verder?
Wil je je automatische reacties beheersen en je relaties verbeteren? Meld je dan aan voor een kortdurende psychosociale therapie of coaching persoonlijke ontwikkeling en krijg uiteindelijk grip op je leven. Neem contact met mij op.
Maak een afspraak
Neem contact met mij op en maak een afspraak voor een vrijblijvend verkenningsgesprek voor therapie of coaching. De meeste zorgverzekeraars vergoeden psychosociale therapie vanuit de aanvullende zorgverzekering.
Bel 06-20 59 20 11 of mail naar info@dpssimply.nl
Ik help jongvolwassenen met een druk hoofd en rusteloze 40-tigers met een drukke baan en een druk gezinsleven.
Ik geloof dat je niet altijd invloed hebt op wat er om je heen gebeurt maar je hebt wel altijd invloed hoe je erop reageert. Ik kan je helpen om regisseur te worden van je leven in plaats van alleen een rol in andermans leven te spelen.
Neem dus contact met mij op en zet de eerste stap naar meer grip op je leven.
Ik ben erkend registertherapeut en therapie bij mij wordt vergoed door zorgverzekeraars uit de aanvullende verzekering, je hebt geen verwijsbrief nodig van je huisarts en je eigen risico blijft intact.
Lees ook:
3 patronen die ons leven bepalen en hoe we ze kunnen doorbreken
Ontdek je patroon en doorbreek het Patronen bepalen ons leven. We zeggen ‘nee’ hoewel we ‘ja’ bedoelen. We lopen weg terwijl we contact zoeken. We willen ons ontwikkelen maar willen geen fouten maken. Het resultaat daarvan is dat we ons ellendig voelen, aan onszelf...
Waarom is veranderen zo moeilijk? De rol van onze overtuigingen.
Waarom is veranderen zo moeilijk? We willen veranderen op het moment wanneer we klem zitten. Het moet anders. Zo gaat het niet verder. Toch is veranderen ontzettend moeilijk. Waarom eigenlijk? Verandering gaat in 3 stappen: Je bewust worden dat het anders moet Je...
Zo kom je van je problemen af. De waarheid over feiten, verwachtingen en behoeften
Wie heeft het probleem? Wanneer we een probleem willen oplossen, moeten we eerst antwoord geven op een paar vragen. Wie is de probleemhebber? Wat is het probleem? Vaak beschouwen we problemen van anderen als ons eigen probleem. Daarom luidt de eerste vraag: Wie is de...